Droga młodzieży nasza, kończył przemówienie swe p. dr. Zaleski, ty masz wyobrażenia, jakże jestem szczęśliwy, że mogłem dożyć do tej chwili, w której nie tylko że możesz czerpać wiedzę w języku własnym, ale że i rząd polski bierze cię pod opiekuńcze ojcowskie skrzydła. Szanuj i kochaj swych przewodników i profesorów, oni są Ci prawdziwymi Przyjaciółmi! Szanuj i kochaj swą uczelnię i wykorzystaj ze wszystkich sił swoich możność czerpania wiedzy w języku właściwym, albowiem ka- torgą jest uczyć się przymusowo w języku obcym, wrogów.

Życzę Ci wszelkiej pomyślności pod skrzydłami Orła Białego (Huczne oklaski).

Z kolei p. Sędzia Rokitnicki roz­- tacza płynną swą mową oratorską, jako dawny wychowanek tego gimnaz­- jum, okropne obrazy okresu zapew- ne najcięższego bo Apuchtinowskiego.

W tym okresie system rusyfika- katorski dosięga swego szczytu! Rząd moskiewski nasyła już nie bez- myślne stupajki, ale demoralizatorów i prowokatorów. System policyjno­- szpiegowski zapanowywa nietylko w murach uczelni, ale i przenosi się na domy prywatne. Pedelowie pod- słuchują i denuncjują uczni. Za sło- wo wymówione po polsku grozi ka­- ra 12 godzinnego aresztu, często o chlebie i wodzie. Wśród ciała pro- fesorskiego spotyka się i polaków renagatów którzy są gorsi stokroć od moskali-prześladowców.

Niespożytą potęgę ducha posiada nasz naród, jeżeli w tych warunkach nie uległ kompletnie judowiści demo­- ralizacji, deprawacji, bo to nie była nauka, ale parodja wiedzy w połą­- czaniu z prawdziwą katorgą i mor­- downią myśli.

Jak jasno w tym okresie i prze­- dziwnie świetlanie występują w mro- kach tego okresu, niektóre postacie profesorów dobrych polaków. Z nara­- żeniem się często na Sybir i więzie- nie korzystają oni z każdej chwili, aby czy bądź przez trafną analogję, czy też pobocznie dać spragnionej mlodzieży nieco posilniejszej rodzin­- nej strawy.

Do dziś dnia w Płocku przeby­- wają jeszcze dwaj cisi bohaterowie

tego okresu. Są to panowie profeso- rzy Rutski i Stodółkiewicz.

Cześć im za to! (Powszechne brawa).

Mówca życzy młodzieży, aby te- raz wykorzystała sprzyjające okolicz- ności dla dobra swego własnego i dobra kraju !

I jeszcze jeden z wychowańców tejże szkoły, obecnie piastujący sta- nowisko Naczelnika wydziału higieny szkolnej przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie p. dr. Stanisław Kop- czyński, malowniczo opowiada nowy okres w tej martyrolgji ucznia pol- skiego. Potężny ucisk moskiewszczyz- ny nie ustał w tym okresie. Jeszcze każde słowo polskie, wygłoszone w murach uczelni, grozi wysokimi ka- rami, a znaleziona w tornistrze książ- ka polska wydaleniem, ale już świ- tają promienie zarzewia nowego lep- szego jutra.

Młodzież potajemnie zbiera się w mieszkaniach na przedmieściach, za Wisłą, na niedostępnych wysep- kach Wiślanych, aby uczyć się w skry- tości historii i Literatury ojczystej, aby w kołach samokształceniowych wypełnić luki przeraźliwe, jakie da- wało nauczanie w gminazjum ro- syjskim.

Gdy mówca dojeżdżał dnia po- przedniego do Płocka, stare te czasy stanęły mu jak żywe przed oczyma. Ale moc Boża wyższą jest nad ludz- kie rachuby. Powiew sprawiedliwości dziejowej zmiótł ciemiężców z po- wierzchni Polski. Kraj odetchnął swo- bodniej. Młodzież może pobierać nau- kę w warunkach normalnych, a włas- ny rząd polski roztoczyć nad nią mo- że swe opiekuńcze skrzydła. Korzy- staj z tego droga młodzieży i bądź w przyszłości ostoją i podporą włas- nego państwa!

Po długotrwałych oklaskach, ja- kie nagrodziły mowę p. dyr. Kopczyń- skiego, zabrał głos w imieniu inicja- torów i organizatorów uczelni przy- były umyślnie z Warszawy, p. dyr. Zygmunt Niklewski i w gorących sło- wach wyraził radość i życzenia dal- szego rozwoju szkoły!

Trudne istotnie były początki i w pocie czoła łamać było trzeba

przeszkody i zapory, ale chwila obec­- na, gdy państwo polskie obejmuje uczelnię w swe posiadanie, nagradza wszelkie mozoły i przykrości ponie- sione przez inicjatorów i organiza- torów.

Niech urasta pod tym dachem i w murach tej starożytnej uczelni twórcza, państwowa myśl polska! - (Gorące brawa).

Przemówienie wizytatora inspekcyjnego

Z kolei zabrał głos p. dyrektor Stefan Cybulski, wizytator inspekcyj- ny M. W. R. i O. P.

Mówca kładzie nacisk na wieko- wy związek Polski z Zachodem. Łącz- nikiem była tu łacina. Na kulturze łacińskiej, na kulturze romańskiej wzrastaliśmy od wieków. O tym nie powinniśmy zapominać! Nie wolno nam też spuszczać z oka tego faktu, że Polska wydała Sarbiewskiego i Janickiego, wieńczonego laurem w Rzymie! Tę jedność z Zachodem, na podstawie kultury romanowskiej, należy nam utrzymać. Związana z nią jest ściśle i wiara nasza katolicka. Nietylko mieczem, ale wiedzą i kul- turą i cywilizacją. Polska jest szań- cem Europy na Wschodzie. Dlatego młodzież zagrzewać się wzajem win- na do studjów na podstawach szero- ko pojętej wiedzy demokratycznego Zachodu. Szkoła, w której programie zajmuje wybitne miejsce łacina, któ- ra posiada wykład religji i kaplicę pod własnym dachem, posiada wielką przyszłość i śmiało wznosić można okrzyk: - Viwatt, floreat, ezescat ! -  (Huczne brawa).

W imieniu 8 p. s. p. p. major Kacper Wojnar, działacz i pisarz lu- dowy z Krakowa, życzył serdecznie młodzieży uczelni, aby pod znakiem Orła Białego, nie skrępowana już wrogimi zakusami zdobywała czystą i wielką wiedzę.

Mówca zna dobrze sprawę Gór- nośląską, wie, że jest to kraina bez- spornie polska a lud jej jest polski, ale wskutek germanizacji, specjalnie zaś germanizacji szkolnictwa - plebi- scyt nie wypadł całkowicie na ko- rzyść naszą! Z 5000 nauczycieli lu- dowych tylko 13 miało odwagę przy- znać się do polskości. Oto co czyni ohydny system pruski w szkolnic- twie. Ten duch pruski, zachłanny

szczerzy ciągle do nas zęby! Musimy być przygotowani do odparcia każ- dej chwili jego zabornych zakusów. A do tego potrzebna jest wielka wiedza.

I w żołnierce, a zwłaszcza w ar- tylerji trzeba dziś bardzo dużo umieć.! Cóż dopiero mówić o walce pokojowej, w przemyśle, rzemiośle, nauce, sztuce, handlu. Do tej nauki w imię uczuć patriotycznych zagrze- wał też młodzież mówca gorąco, za co spotkały go żywe oklaski.

Po tym przemówieniu dyrektor Olszowski odczytał nadesłane z oka- zji aktu upaństwowienia depesze gra- tulacyjne, a mianowicie:

„Przesyłam gorące życzenia pań- stwowemu gimnazjum, świetnej przy- szłości i wpływu zbawczego na kie- runek wychowania młodzieży pod umiejętnym kierunkiem pana Dyrek- tora ! Szczęść Boże”! Szelążek Adolf Biskup Sufragan Płocki.

„Nie mogąc przybyć na uroczy- stość, zasyłam gorące życzenia po- myślnego rozwoju uczelni pod opie- ką rządu polskiego. Zacnemu Dyrek- torowi serdecznie życzę owocnej dla niej pracy. Kochanej Młodzieży, by w niej wyrosła na dzielnych obywa- teli kraju, prawych synów Ojczyzny. Vivat, floreat, crescat Alma Mater”! Kühn Starosta Częstochowski.

„Jako jeden z założycieli i pier- wszy dyrektor drugiego gimnazjum polskiego w Płocku niniejszym skła- dam Radzie Opiekuńczej, Dyrekcji i Radzie Pedagogicznej powinszowa- nia z powodu upaństwowienia gimna- zjum. Wyrażam głęboką radość, że droga mi zawsze uczelnia dostąpiła zaszczytu, na który gorliwie i owoc- nie pracowała” Inżynier Jan Skupieński

„Prastara polska świetność niech w murach Piastowych odżyje ku do- bru młodzieży”! Zarząd  Szkoły  Anieli  Wereckiej w Warszawie

Tak pisał myśląc o życiu i dzia- łalności Marszałka Małachowskiego, baron Serra, ówczesny rezydent fran- cuski przy rządzie Księtwa War- szawskiego w Warszawie. Ostatnie lata politycznego samoistnego bytu Polski, opromienione były zasługami i cnotami dzielnych, mądrych szla- chetnych i wybitnych polaków. Je- dni mieczem i krwią ofiarną pisali prawo nasze do niepodległości, inni owocną działalnością obywatelską starali się byt nasz podtrzymać. Jednym z największych i najlepszych synów i obywateli kraju jest Stani- sław Małachowski. Dobrze się stało, że w dzisiejszych przełomowych czasach, kiedy troską całego narodu jest pomnożenie dzielnych pra- wych i mądrych obywateli, by ci na równe drogi wyprowadzili nasze ży- cie, drugie gimnazjum bierze za pa- trona, za swój drogowskaz i ideał Marszałka Stanisława Małachowskie- go. Jakże wiele gębokich myśli i porównań nasuwa nam samo zesta- wienie epoki, w której żył i którą tworzył Małachowski, z czasami obec- nymi!

Najszlachetniejsi synowie ojczy- zny usiłują podźwignąć i wesprzeć walący się gmach ojczysty, odnowić zmurszałe w nim części, do pracy pociągnąć wszystkie warstwy, rów­- nając je, o ile to możliwe, w pra-wach. Obojętność szerokich warstw wobec tej pracy, uparty egoizm od góry i od dołu, zawiedzione nadzieje na pomoc serdecznych i mniej ser-

decznych przyjaciół, kłamstwo, obłu- da i przewrotność zdradzieckich są- siadów - oto obraz czasów Stanisława Małachowskiego.

A dziś?! Wróceni życiu samoist- nemu nie wiele cnót potrzebnych do niego wnosimy. Obojętność ogółu względem losu państwa, żerowanie w ciężkich chwilach i okolicznościach, obłuda haseł, okrywających brutalny egoizm, nienawiść wrogów, obojęt- ność życzliwych i przyjaciół, krzyw- dy i poniewierki na forum między- narodowym, a nadewszystko wewnątrz karygodna lekkomyślność, motylko- watość życia, płytkość sądów, dema- gogia, prawie zanik ducha ofiarno- ści z własnego mienia na rzecz oj- czyzny. O, jakżeż Cię potrzeba wielki Arystydesie Polski! Jakże Cię brak Marszałku, byś swoim wzniosłym duchem podźwignął na właściwe wyżyny sejmujące stany i wskzał im „suprema lex - salus reipublicae”, jakżebyś wielką usługę oddał sprawie ojczystej, gdybyś swym wymownym słowem, którym otwie­- rałeś obrady wiekopomnego cztero- letniego sejmu, przypomniał naszym przeszłym, obecnym i przyszłym rzą- dom!

„Dążenie moje do tej chlubnej w narodzie usługi nie mocą dumy i miłości własnej powziąłem, lecz szczerością ducha usługi mej oj- czyźnie, którą nad własność istnoś- ci mojej przekładam.”

Nie mocą dumy, ale mocą miłości służył Ojczyźnie marszałek Małachow­- ski. Pierwsze zasługi położył dla niej na stanowisku marszałka trybunału koronnego. Były to czasy "rozwiel- możnionej prywaty i buty możno- władczej, bezmyślnego i warcholskie- go pieniactwa, wstrętnego i nieprzy- stojnego ściągania sprawiedliwości z jej wyżyn w bagnisko przekupstwa, intryg i bezcześci. Z tych mroków

wywiódł trybunał jego marszałek, ukrócił nadużycia, wprowadził ład, rygor i poszanowania prawa, jednał zwaśnionych od kilku pokoleń, wy- niósł sobie miano Arystydesa pol­- skiego. Na stanowisku następnym referendarza koronnego zasłynął Ma- łachowski, jako obrońca chłopa, jako jego ojciec.

A kiedy przyszły czasy sejmu wielkiego, głos opinji publicznej wska- zywał na Małachowskiego, jako naj- godniejszego marszałka sejmu, na któ- rym tak wielkie pokładano nadzjeje. Mimo niechęci króla, mimo niecnej agitacji moskali i ich stronników, którym Małachowski nie chciał ule- gać, został on wybrany na posła z wojewódz. sandomierskiego, a 6 go października 1788 r. rozpoczął swą rolę, jako marszałek wielkiego sejmu. Pełnił ją chlubnie i godnie, mądrze i pożytecznie. Dwie sprawy leżały mu na sercu: mieszczan i chłopów. Kiedy umarł światły Dekert, Mała- chowski prowadził sprawę mieszczan i uwieneńczył ją postanowieniem z 18 kwietnia, a sam pogodził i zbratał stany, wpisując swe nazwisko do ksiąg mieszczaństwa warszawskiego. W 11 dni później w sprawie chło- pów, własnych poddanych, tak pisał: „Najwyższa Opatrzność, gdy mnie raczyła obdarzyć losem umieszczenia w tym stanie urodzenia, do którego przydała majątek, składający się z dóbr obsadzonych ludźmi stanu chłopskiego będących, których z mo- cy religji, jako bliźnich, a z czułości serca, jako pracujących, mając za uczestników do majątku mego, po- wziąłem myśl w wywjązaniu się im nadaniem wolności w mych dobrach zostającym, chcąc wskazać, iż szczy- cąc się być ich panem, nie zapomi- nam być ich ojcem. Pięknie i szla- chetnie czuł człowiek, który tak pi- sał! Naród chciał, że lwia część za-

sług około stworzenia konstytucji 3-go maja Małachowskiemu przypadła w udziale, to też nazwisko jego splot- ło się nierozerwalnie z konstytucją 3 go maja, to był ostatni wielki mar- szałek wielkiego sejmu.

Ofiarności z mienia składał Mała- chowski liczne dowody, trzy szcze- gólnie: ofiarowanie hipoteki swych dóbr pod zastaw bankierom, udziela- jącym pożyczki Ojczyźnie, wykup za własne pieniądze broni od prusaków, poręczenie swym majątkiem wypła- calności skarbu księstwa warszaw- skiego. Rok 1809 i poprzednie od 1807, kiedy witał Napoleona w War- szawie, były latami zbierania laurów: prezes rady ministrów, potym prezes senatu. Zabrał ostatni raz głos w ro- ku 1809 na posiedzeniu sejmu księst- wa warszawskiego, 10 marca głos je- go rozlegał się w sali obrad, a 29-go grudnia zakończył żywot ofiarny i prawdsiwie obywatelski.

Wśród wzsystkich cnót Wielkie- go  Męża dwie zwłszcza uderzają: 1) wrodzona i przyrodzona prawie uczciwość, 2) poczucie świadomości obowiązków obywatelskich. Obie niesłychanie cenne i niesłychanie rzad- kie w czasach dzisiejszych, obie roz- winęło w nim i pogłębiło wychowanie szkół zreformowanych i oświeconych. Oby obie te cnoty towarzyszyły mło- dzieży, która wyjdzie z murów uczel- ni, jego mianem nazwanej. Małachow- ski jest typem światłego, czynnego i rozsądnego organizatora, uczciwego i prawego obywatela, wiernego syna Ojczyzny. Wyrósł on, odkarmiony ziarnem światłej szkoły i odrodzonej myśli politycznej, niechże sam w ser- cach młodzieży swym wielkim przy- kładem cnoty krzewi, niech tworzy nowe pokolenie mocarzy ducha, niech będzie „podnietą do czynienia dobrze”. Z. Maciejowski.